Wie schadevergoeding wil krijgen, moet meer aantonen dan alleen dat een ander een fout heeft gemaakt. Er moet ook een voldoende verband bestaan tussen die fout en de schade. Dat verband heet in het aansprakelijkheidsrecht het causaal verband. Zonder causaal verband bestaat er in beginsel geen verplichting tot schadevergoeding.

In de praktijk is causaal verband vaak een van de lastigste onderdelen van een aansprakelijkheidszaak. Soms ligt het verband voor de hand. Wie een verkeersongeval veroorzaakt door door rood te rijden, zal meestal moeilijk kunnen volhouden dat de botsing en de daaruit voortvloeiende schade daar los van staan. In andere zaken ligt dat veel ingewikkelder. Denk aan medische aansprakelijkheid, beroepsfouten, psychische schade, langdurige blootstelling aan gevaarlijke stoffen of situaties waarin meerdere oorzaken tegelijk een rol spelen. Juist in dat soort zaken ontstaat discussie over de vraag of de schade zonder de fout ook zou zijn ontstaan en, als dat niet zo is, of die schade juridisch wel aan de fout kan worden toegerekend.

Causaal verband wordt in twee stappen beoordeeld

Causaal verband wordt in het Nederlandse aansprakelijkheidsrecht in twee stappen beoordeeld. Eerst wordt onderzocht of de fout een noodzakelijke voorwaarde is geweest voor het ontstaan van de schade. Daarna volgt de vraag of die schade ook juridisch aan de aansprakelijke partij kan worden toegerekend. Met andere woorden: eerst wordt gekeken of de fout feitelijk een rol heeft gespeeld, daarna of de schade naar redelijkheid voor rekening van de aansprakelijke partij moet komen.

Dat onderscheid is belangrijk. Niet iedere schade die feitelijk op een gebeurtenis volgt, komt ook juridisch voor vergoeding in aanmerking. Het aansprakelijkheidsrecht werkt dus niet met een louter technische oorzaak-gevolgbenadering, maar met een combinatie van feitelijke en normatieve beoordeling. Wie eerst het bredere kader van aansprakelijkheid scherp wil hebben, leest het best ook de blogs Wat is een onrechtmatige daad?, Wanneer is iets onrechtmatig?.

STAP 1: het condicio sine qua non-verband

De eerste stap is de klassieke condicio sine qua non-toets. Daarbij wordt de vraag gesteld of de schade ook zou zijn ontstaan als de normschending wordt weggedacht. Er wordt dus een vergelijking gemaakt tussen de werkelijke situatie, waarin de fout zich heeft voorgedaan, en de hypothetische situatie zonder die fout. ls de schade zonder de fout niet zou zijn ontstaan, dan is in beginsel aan het condicio sine qua non-verband voldaan. Als de schade ook zonder die fout zou zijn ingetreden, ontbreekt dat verband. Deze eerste stap is daarmee in wezen een feitelijke wegdenkoefening

In eenvoudige zaken is dat vaak overzichtelijk. In veel dossiers is het echter juist hier dat het echte debat begint. Hoe weet u wat er zou zijn gebeurd zonder de fout? In medische zaken kan de wederpartij stellen dat de schade voortvloeit uit het onderliggende ziektebeeld. In beroepsaansprakelijkheidszaken wordt vaak betwist dat zonder de fout werkelijk een gunstiger resultaat zou zijn bereikt. In letselschadezaken wordt regelmatig aangevoerd dat de klachten ook zonder het ongeval zouden zijn ontstaan of dat al sprake was van eerdere medische of psychische problematiek. Juist daarom moet deze eerste stap zorgvuldig en concreet worden uitgewerkt.

Wie die eerste stap verder wil verdiepen, leest ook de blogs Oorzakelijk verband bij aansprakelijkheid: wanneer is schade verhaalbaar? en Hoe bewijst u medische aansprakelijkheid? Over medisch dossier, deskundigen en bewijs. In medische zaken sluit daarop direct aan de blog Hoe bewijst u dat een medische fout uw schade heeft veroorzaakt?.

Wie moet het causaal verband bewijzen?

In beginsel rust de bewijslast van het causaal verband op de benadeelde. Degene die zich beroept op aansprakelijkheid en schadevergoeding, zal dus moeten stellen en zo nodig bewijzen dat de schade zonder de normschending niet zou zijn ontstaan. Dat is de hoofdregel. In veel zaken levert dat weinig problemen op, omdat het feitelijke verband betrekkelijk duidelijk is. In andere zaken is die bewijslast juist zwaar. Daarom heeft de rechtspraak in bijzondere gevallen ruimte ontwikkeld voor bewijsverlichtende mechanismen, zoals de omkeringsregel, kansschade en proportionele aansprakelijkheid. Niet iedere zaak leent zich daarvoor, maar het is wel van belang om steeds te beoordelen of een gewone bewijsmaatstaf in het concrete dossier wel recht doet aan de aard van het geschil.

Daarom is het verstandig om causaal verband nooit geïsoleerd te bekijken. In de praktijk hangt het nauw samen met de vraag wat precies bewezen moet worden, welke stukken daarvoor nodig zijn en welke alternatieve oorzaken de wederpartij zal aanvoeren. Ook daarom sluiten de blogs Wat moet een werknemer bewijzen na een arbeidsongeval?, Hoe bewijst u medische aansprakelijkheid? en Hoe bewijst u dat een medische fout uw schade heeft veroorzaakt? logisch op dit onderwerp aan.

STAP 2: de toerekening op grond van artikel 6:98 BW

Zelfs als vaststaat dat de schade zonder de fout niet zou zijn ontstaan, is de beoordeling nog niet afgerond. Daarna volgt de tweede stap: de toerekening. De vraag is dan of de schade in zodanig verband staat met de gebeurtenis waarop de aansprakelijkheid berust, dat zij als gevolg van die gebeurtenis aan de aansprakelijke partij kan worden toegerekend.

Dat is de maatstaf van artikel 6:98 BW. Hier gaat het niet alleen meer om feitelijk verband, maar vooral om een juridische waardering. Daarbij spelen allerlei omstandigheden een rol, zoals de aard van de aansprakelijkheid, de aard van de schade, de voorzienbaarheid van het gevolg, de aard van de normschending en de afstand tussen de fout en de schade. Dit betekent dat niet iedere denkbare gevolgschade zonder meer voor vergoeding in aanmerking komt. Hoe verder de schade afstaat van de oorspronkelijke fout, hoe groter de kans dat de rechter zegt dat die schade juridisch te ver verwijderd is. Omgekeerd kan de aard van de normschending en de ernst van de gevolgen juist reden zijn om ruim toe te rekenen.

Wie dat onderdeel verder wil uitdiepen, leest het best ook Redelijke toerekening en condicio sine qua non uitgelegd en Voorzienbaarheid van schade: welke schade moet worden vergoed?. Juist die twee blogs sluiten inhoudelijk rechtstreeks aan op de tweede stap van het causaliteitsvraagstuk.

Feitelijk verband en juridische toerekening zijn niet hetzelfde

In de praktijk worden deze twee stappen nog vaak door elkaar gehaald. Dan wordt bijvoorbeeld gesteld: zonder deze fout was de schade er niet geweest, dus moet alles worden vergoed. Zo eenvoudig ligt het niet. Het feitelijke condicio sine qua non-verband is slechts de eerste drempel. Daarna moet nog worden beoordeeld of de schade ook redelijkerwijs aan de aansprakelijke partij kan worden toegerekend.

Juist dat onderscheid is in veel aansprakelijkheidszaken beslissend. Een fout kan een noodzakelijke voorwaarde zijn geweest voor het ontstaan van schade, terwijl een deel van die schade juridisch toch te ver verwijderd is. Andersom kan een benadeelde moeite hebben met volledig feitelijk bewijs, terwijl de aard van de normschending en de aard van de schade juist ruimte bieden voor een ruimere juridische benadering.

Bij meerdere mogelijke oorzaken wordt dat nog ingewikkelder. Dan moet niet alleen worden gekeken naar de vraag of zonder de fout dezelfde schade zou zijn ontstaan, maar ook naar de verhouding tussen de verschillende oorzaken. In dat verband is ook de blog Meerdere oorzaken van schade: hoe werkt art. 6:99 BW? relevant.

Waarom causaal verband zo vaak het echte geschilpunt is

In veel zaken staat niet eens zozeer de fout zelf ter discussie, maar vooral het verband tussen de fout en de schade. Dat ziet u bij medische aansprakelijkheid, waar vaak wordt betwist of de schade voortvloeit uit de medische fout of uit de oorspronkelijke aandoening. Het speelt ook bij beroepsaansprakelijkheid, waar de vraag centraal staat of zonder de fout werkelijk een beter resultaat zou zijn bereikt. En ook in letselschadezaken is causaliteit vaak de kern van het debat, bijvoorbeeld bij langdurige klachten, psychische schade of samenloop van meerdere oorzaken.

Juist daarom moet een goed dossier niet alleen de normschending helder maken, maar ook de causaliteitslijn zorgvuldig opbouwen. Wat is er precies fout gegaan? Welke schade is ontstaan? Wanneer is die schade ontstaan? Wat zou zonder de fout waarschijnlijk zijn gebeurd? En welke schadeposten kunnen vervolgens nog juridisch aan de fout worden toegerekend?

Wie het onderwerp vanuit schadeperspectief verder wil lezen, kan direct door naar Schadevergoeding bij onrechtmatige daad, Wat is verlies van arbeidsvermogen en hoe wordt inkomensschade berekend?, Kan ik smartengeld krijgen en hoe bepaalt de rechter de hoogte? en Wanneer heb ik recht op shockschade of affectieschade?. Daarmee wordt meteen duidelijk dat causaal verband niet los staat van de uiteindelijke schadebegroting.

Causaal verband vraagt om een zorgvuldig opgebouwd dossier

De belangrijkste praktische les is daarom dat causaal verband zelden alleen kan worden gebaseerd op intuïtie. Dat iets onrechtvaardig voelt, is begrijpelijk, maar juridisch niet voldoende. Een houdbare zaak vraagt om dossieropbouw, onderbouwing en juridische structurering.

Wie het causaal verband goed wil beoordelen, moet daarom niet alleen kijken naar de gebeurtenis zelf, maar naar het hele traject van fout, schade, bewijs en toerekening. Pas dan ontstaat een stevig fundament voor een aansprakelijkstelling of een verweer.

Neem contact op



Twijfelt u of uw schade juridisch wel voldoende verband houdt met de fout die u verwijt? Vittoria Law kan beoordelen hoe sterk het causaal verband in uw dossier is en welke schadeposten juridisch houdbaar zijn. Neem contact op.