Wie geconfronteerd wordt met een ernstig ongeval, een dodelijk geweldsincident of de directe gevolgen daarvan, kan daardoor zelf ook ernstige psychische schade oplopen. In het aansprakelijkheidsrecht wordt dan gesproken van schokschade. Lange tijd was de rechtspraak op dit punt vrij strikt. Vooral het bestaan van een nauwe affectieve relatie met het directe slachtoffer woog zwaar. Sinds het Hoogeveen-arrest van de Hoge Raad is dat juridische kader wezenlijk veranderd. De beoordeling van schokschade is sindsdien minder star en meer afhankelijk van alle omstandigheden van het geval. Uit recente analyse van de feitenrechtspraak blijkt bovendien dat ook zonder nauwe relatie soms toch schadevergoeding kan worden toegekend.

Bredere kring van gerechtigden op schokschade

Voor de praktijk is dat een relevante ontwikkeling. Veel mensen denken nog steeds dat alleen ouders, kinderen of partners voor schokschade in aanmerking kunnen komen. Dat beeld is inmiddels te beperkt. De relatie met het primaire slachtoffer blijft belangrijk, maar is niet langer zonder meer doorslaggevend. Juist daarom is een zorgvuldige juridische beoordeling van belang wanneer iemand geestelijk letsel heeft opgelopen na een schokkende confrontatie.

Wat is schokschade?

Van schokschade is sprake wanneer iemand geestelijk letsel oploopt doordat hij of zij op indringende wijze wordt geconfronteerd met een ernstige gebeurtenis waarbij een ander zwaar gewond raakt of overlijdt. Het gaat dus niet om het directe slachtoffer zelf, maar om een zogenoemd secundair slachtoffer. De bijdrage beschrijft dat het hier gaat om een zelfstandige vordering tot schadevergoeding van degene die door de confrontatie psychisch letsel heeft opgelopen. Daarmee verschilt schokschade van affectieschade, die ziet op verdriet om het letsel of overlijden van een naaste.

Wat veranderde door het Hoogeveen-arrest?

De Hoge Raad heeft met het Hoogeveen-arrest afstand genomen van het oude Taxibus-model. Onder dat oude kader werd gedacht in cumulatieve vereisten. Na Hoogeveen geldt een gezichtspuntenbenadering. Dat betekent dat de rechter niet meer slechts afvinkt of aan een strak rijtje voorwaarden is voldaan, maar moet beoordelen of alle omstandigheden in samenhang maken dat sprake is van onrechtmatig handelen jegens het secundaire slachtoffer. De Hoge Raad noemt daarbij drie gezichtspunten: de aard, toedracht en gevolgen van de normschending jegens het primaire slachtoffer, de wijze waarop het secundaire slachtoffer met die gebeurtenis of de gevolgen daarvan is geconfronteerd, en de aard en hechtheid van de relatie tussen het primaire en het secundaire slachtoffer.

Die wijziging is juridisch van groot belang. In de lagere rechtspraak was de afwezigheid van een nauwe affectieve relatie in de loop der tijd feitelijk een belangrijke drempel geworden. Volgens de aangeleverde bijdrage heeft dat karakter van harde voorwaarde het in het Hoogeveen-arrest verloren. De relatie is nog steeds relevant, maar maakt nu onderdeel uit van een bredere afweging. Ook de terminologische verschuiving van “nauwe affectieve relatie” naar “nauwe relatie” wordt in de literatuur gelezen als een mogelijke verruiming. Dat zou ruimte bieden voor andere hechte banden dan alleen klassieke familie- of partnerrelaties.

Is een nauwe relatie nog vereist?

De meest praktische vraag voor slachtoffers is vaak deze: moet er nog steeds sprake zijn van een nauwe relatie om schokschade vergoed te krijgen? De analyse in de aangeleverde literatuur laat zien dat daarop geen absoluut bevestigend antwoord meer kan worden gegeven. Een nauwe relatie speelt nog steeds een belangrijke rol, maar het ontbreken daarvan hoeft niet altijd fataal te zijn. Uit de onderzochte rechtspraak volgt juist dat de zwaarte van de andere gezichtspunten dit gebrek in bepaalde gevallen kan compenseren.

Uit analyse blijkt dat de rechtspraak bij echtgenoten, partners, ouders, kinderen, broers en zussen doorgaans zonder veel moeite uitgaat van een voldoende hechte relatie. Ook bij bijvoorbeeld pleegouders, stiefouders, pleegbroers, pleegzussen en halfbroers of halfzussen wordt geregeld voldoende nabijheid aangenomen. Maar buiten die kring wordt het beeld minder eenduidig. Bij grootouders, ooms, schoonfamilie en andere verwanten wisselt de benadering. Dat bevestigt dat de beoordeling sterk casuïstisch is geworden.

Kan ook zonder nauwe relatie schadevergoeding worden toegekend?

Uit analyse blijkt dat in tien onderzochte zaken schokschade werd toegewezen terwijl geen nauwe relatie werd aangenomen. In al die zaken was sprake van een directe confrontatie. In het merendeel ging het om zeer ernstige geweldsdelicten, zoals dodelijke steek- of schietincidenten, waarvan het secundaire slachtoffer getuige was. In andere gevallen ging het om zeer ernstige verkeersongevallen. Soms speelde ook mee dat het secundaire slachtoffer zelf lichamelijk was getroffen of eerste hulp had verleend. Daarmee bevestigt de feitenrechtspraak dat de ernst van de normschending en de intensiteit van de confrontatie in uitzonderlijke gevallen zwaarder kunnen wegen dan het ontbreken van een nauwe relatie.

Voor de praktijk betekent dit dat ook een vriend, buur, collega of andere direct betrokkene niet zonder meer buiten de boot valt. Dat wil niet zeggen dat elke emotioneel zware gebeurtenis automatisch tot een aanspraak leidt. Het moet nog steeds gaan om een juridisch relevante confrontatie met een ernstige gebeurtenis en om geestelijk letsel dat voor vergoeding in aanmerking komt. Maar de deur is sinds Hoogeveen duidelijk minder gesloten dan voorheen.

Waarom is dit onderwerp nog steeds juridisch ingewikkeld?

Gebleken is dat sommige feitenrechters nog steeds feitelijk het oude toetsingskader toepassen. Zo wordt het confrontatievereiste geregeld nog als een zelfstandig vereiste behandeld en wordt ook de relatie soms nog benaderd alsof sprake moet zijn van een harde drempel. Dat leidt tot verschillen in de rechtspraak. De rechtseenheid is dus nog niet volledig bereikt. Voor slachtoffers betekent dat dat uitkomst en motivering in belangrijke mate afhangen van de wijze waarop de zaak juridisch wordt ingestoken.

Dat maakt goede juridische begeleiding wezenlijk. Niet alleen de relatie tussen betrokkenen moet zorgvuldig worden uitgewerkt, maar ook de aard van de normschending, de ernst van de gebeurtenis en de precieze wijze van confrontatie. Juist in schokschadezaken is de feitelijke inkleuring vaak beslissend.

Wanneer is het verstandig juridisch advies in te winnen?

Wie na een ernstig ongeval of geweldsincident zelf psychische klachten heeft ontwikkeld doordat hij of zij direct met de gebeurtenis of de gevolgen daarvan is geconfronteerd, doet er verstandig aan tijdig te laten beoordelen of sprake kan zijn van schokschade. Dat geldt niet alleen voor partners of familieleden, maar ook voor anderen die in de directe nabijheid van het incident stonden. De actuele rechtsontwikkeling laat immers zien dat de klassieke vraag of sprake is van een nauwe affectieve relatie niet meer de enige maatstaf is. De volledige context van het geval is bepalend geworden.

Neem contact op

Heeft u zelf psychische schade opgelopen na een ernstige confrontatie met een ongeval of geweldsincident, of wilt u weten of in uw situatie schokschade kan worden gevorderd? Neem dan contact op met Vittoria Law voor een juridische beoordeling van uw zaak.