Wat is proportionele aansprakelijkheid?
Wat is proportionele aansprakelijkheid?
In het kort. Staat vast dat een norm is geschonden, maar blijft onzeker of uw schade daardoor komt of door een oorzaak die voor uw eigen risico komt, dan hoeft de rechter niet te kiezen tussen alles of niets. Hij kan de aansprakelijkheid verdelen naar de kans dat de fout de schade heeft veroorzaakt: is die kans veertig procent, dan volgt vergoeding van veertig procent. De Hoge Raad aanvaardde dat in Nefalit/Karamus en maant sindsdien tot terughoudendheid — het leerstuk is bedoeld voor het tussengebied, niet voor elk bewijsprobleem. Staat de aansprakelijkheid vast, dan komen de kosten van rechtsbijstand op grond van artikel 6:96 lid 2 BW voor rekening van de tegenpartij. Het eerste gesprek is kosteloos.
In het aansprakelijkheidsrecht moet niet alleen worden vastgesteld dat iemand een fout heeft gemaakt. Er moet ook voldoende verband bestaan tussen die fout en de schade. Dat verband heet het causaal verband, en in veel zaken is juist dát het moeilijkste onderdeel van de discussie.
Soms staat vast dat een partij een norm heeft geschonden, maar blijft onzeker of de schade daardoor is veroorzaakt. De schade kan ook geheel of gedeeltelijk zijn ontstaan door een andere oorzaak die voor risico van de benadeelde komt. Denk aan roken, genetische aanleg, veroudering, een al bestaande medische kwetsbaarheid, een hartaanval of een oorzaak van buitenaf. In zulke gevallen kan het onredelijk zijn om de schade volledig bij de benadeelde te laten, omdat wél vaststaat dat een norm is geschonden die juist bedoeld was om schade te voorkomen. Tegelijk kan het ook onredelijk zijn om de aansprakelijke partij de volledige schade te laten betalen, omdat er een reële kans bestaat dat de schade ook zonder de normschending zou zijn ontstaan. Voor dat soort uitzonderlijke situaties is het leerstuk van proportionele aansprakelijkheid ontwikkeld.
Wat betekent proportionele aansprakelijkheid?
Proportionele aansprakelijkheid betekent dat de aansprakelijke partij niet de volledige schade hoeft te vergoeden, maar alleen een deel daarvan. Dat deel wordt bepaald aan de hand van de kans dat de schade door de normschending is veroorzaakt. Als de rechter bijvoorbeeld oordeelt dat er een kans van veertig procent bestaat dat de schade door de fout is veroorzaakt, kan de aansprakelijke partij voor veertig procent van de schade aansprakelijk worden gehouden.
Het gaat niet om een gewone schatting van schadeposten, maar om een oplossing voor onzekerheid over het causaal verband. De rechter weet niet met voldoende zekerheid of de normschending de schade heeft veroorzaakt, maar kan wel vaststellen dat er een reële kans bestaat dat dit zo is.
Wanneer speelt proportionele aansprakelijkheid?
Vooral wanneer twee soorten oorzaken tegenover elkaar staan. Aan de ene kant is er een normschending door de aangesproken partij. Aan de andere kant zijn er omstandigheden die voor risico van de benadeelde komen.
Dat speelt bij gezondheidsschade: een werknemer met klachten waarbij zowel de arbeidsomstandigheden als veroudering of aanleg een rol kunnen spelen, of een patiënt bij wie onduidelijk is of de schade komt door een medische fout of door de oorspronkelijke aandoening. Ook bij blootstelling aan gevaarlijke stoffen naast privéfactoren, en bij een letselschadezaak waarin een aansprakelijke gebeurtenis samenloopt met een medische kwetsbaarheid, is het causale verband zelden zwart-wit. Zie voor de medische kant medische fouten en zorgschade.
De achtergrond: Nefalit/Karamus
Het klassieke arrest over proportionele aansprakelijkheid is Nefalit/Karamus. In die zaak stond vast dat de werkgever zijn zorgplicht had geschonden door de werknemer aan asbest bloot te stellen. Tegelijk was er onzekerheid over de oorzaak van de longkanker, omdat de werknemer ook had gerookt. De Hoge Raad aanvaardde dat de schade naar verhouding mocht worden toegerekend: de werkgever hoefde niet de volledige schade te vergoeden, maar wel het deel dat overeenkwam met de kans dat de ziekte door de asbestblootstelling was veroorzaakt.
De gedachte daarachter is evenwichtig. Het zou te hard zijn om de werknemer helemaal met lege handen te laten, terwijl de werkgever een norm had geschonden die juist gezondheidsrisico's moest voorkomen. Maar het zou ook te ver gaan om de werkgever de volledige schade te laten dragen, terwijl een serieuze kans bestond dat de ziekte door roken was veroorzaakt. In latere rechtspraak is die gedachte uitgewerkt tot de regel dat het uit overwegingen van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar kan zijn om de onzekerheid over het causaal verband volledig op één van beide partijen af te wentelen.
Terughoudende toepassing
Proportionele aansprakelijkheid is geen algemene oplossing voor ieder bewijsprobleem. De Hoge Raad heeft juist benadrukt dat dit leerstuk terughoudend moet worden toegepast. Dat is begrijpelijk: het kan ertoe leiden dat iemand aansprakelijk wordt gehouden voor schade die hij mogelijk niet, of niet in de door de rechter geschatte mate, heeft veroorzaakt.
Daarom moet de rechter voorzichtig zijn. De kans dat de schade door de normschending is veroorzaakt mag niet zeer klein zijn, maar ook niet zo groot dat gewone volledige aansprakelijkheid voor de hand ligt. Proportionele aansprakelijkheid is juist bedoeld voor de tussencategorie: zaken waarin het causaal verband onzeker blijft, maar waarin zowel volledige afwijzing als volledige toewijzing onredelijk zou zijn.
Het verschil met kansschade
Proportionele aansprakelijkheid en kansschade worden in de praktijk vaak door elkaar gehaald. Dat is begrijpelijk, want in beide gevallen wordt met kansen gewerkt, maar juridisch is het onderscheid belangrijk.
Bij proportionele aansprakelijkheid is er onzekerheid over de oórzaak van de schade. De schade is er, maar het is onzeker of zij is veroorzaakt door de fout of door een oorzaak die voor risico van de benadeelde komt; de schade wordt dan toegerekend naar de kans dat de fout haar heeft veroorzaakt. Bij kansschade staat juist vast dat door een fout een kans verloren is gegaan. De schade bestaat dan niet uit de nadelige uitkomst zelf, maar uit het verlies van een reële kans op een beter resultaat — een advocaat die een termijn laat verlopen, een arts die te laat verwijst. Kort gezegd: proportionele aansprakelijkheid gaat over onzekerheid over de oorzaak, kansschade over verlies van een kans.
Bij medische aansprakelijkheid en beroepsziekten
In medische zaken stelt de patiënt dat schade is ontstaan door een fout, terwijl het ziekenhuis aanvoert dat dezelfde schade ook door de onderliggende aandoening zou zijn ontstaan. Bij beroepsziekten geldt hetzelfde patroon: klachten kunnen door de arbeidsomstandigheden komen, maar ook door aanleg, veroudering of oorzaken buiten het werk.
Niet iedere onzekerheid leidt dan tot proportionele aansprakelijkheid. Eerst moet worden onderzocht of het gewone causaal verband kan worden vastgesteld. Lukt dat niet, dan hangt de route af van de aard van de onzekerheid: gaat het om de vraag of de fout de schade heeft veroorzaakt of dat het ziektebeeld dat deed, dan komt proportionele aansprakelijkheid in beeld; gaat het om de vraag of de patiënt door de fout een betere behandelkans heeft verloren, dan ligt kansschade meer voor de hand. Dat maakt goede medische en arbeidsdeskundige onderbouwing essentieel; zonder aanknopingspunten voor een reële causale bijdrage slaagt een beroep op dit leerstuk niet.
Hoe bepaalt de rechter het percentage?
Als proportionele aansprakelijkheid wordt aangenomen, moet de rechter bepalen welk percentage van de schade voor rekening van de aansprakelijke partij komt. Dat percentage hangt af van de kans dat de schade door de normschending is veroorzaakt, en de rechter mag die kans schatten. Vaak speelt deskundigenonderzoek daarbij een belangrijke rol: medische deskundigen kunnen aangeven in welke mate een blootstelling of fout de kans op schade heeft vergroot.
De rechter moet zijn beslissing motiveren. Daarbij kunnen de aard van de normschending, de strekking van de geschonden norm en de aard van de schade meewegen. Een norm die juist strekt tot voorkoming van letsel- of gezondheidsschade weegt in die beoordeling zwaar.
Toekomstige schade en looptijd
Bij toekomstige schade moet eerst de volledige schade worden begroot, voordat proportionele toerekening plaatsvindt. Dat is vooral van belang bij duurschade: blijvend letsel, verlies van arbeidsvermogen, klachten die zich over jaren uitstrekken. De looptijd bepaalt dan mede de omvang van de totale schade, en bij asbestschade of andere medische situaties kunnen levensverwachting en sterftekansen daarin meewegen. Pas daarna wordt bepaald welk percentage van die totale schade aan de aansprakelijke partij wordt toegerekend.
Wat het u kost
Is de aansprakelijkheid erkend of voldoende aannemelijk, dan komen de redelijke kosten van rechtsbijstand op grond van artikel 6:96 lid 2 BW voor rekening van de aansprakelijke partij. Dat geldt ook voor het medisch of arbeidsdeskundig onderzoek dat de causale bijdrage moet onderbouwen — en juist in dit soort zaken is dat de bepalende post. Onze tarieven staan op de pagina over kosten. Het eerste gesprek is kosteloos.
Bespreek uw zaak
Wordt tegengeworpen dat uw klachten ook een andere oorzaak kunnen hebben, of wordt u juist aangesproken terwijl andere oorzaken meespelen? De keuze tussen gewoon causaal verband, kansschade en proportionele aansprakelijkheid bepaalt de uitkomst, en die keuze maakt u aan het begin. Bel 035 – 203 11 62 of mail info@vittorialaw.nl; u hoort binnen één werkdag van ons.
Verwante onderwerpen
Uw zaak laten beoordelen?
Heeft u schade geleden of bent u verwikkeld in een geschil over aansprakelijkheid, schade of bewijs?
Vittoria Law beoordeelt uw juridische positie, brengt de belangrijkste risico’s in kaart en denkt mee over de meest effectieve vervolgstap.
