In het aansprakelijkheidsrecht moet niet alleen worden vastgesteld dat iemand een fout heeft gemaakt. Er moet ook voldoende verband bestaan tussen die fout en de schade. Dat verband heet het causaal verband. In veel zaken is juist dát het moeilijkste onderdeel van de discussie.

Soms staat vast dat een partij een norm heeft geschonden, maar blijft onzeker of de schade daardoor is veroorzaakt. De schade kan ook geheel of gedeeltelijk zijn ontstaan door een andere oorzaak die voor risico van de benadeelde komt. Denk aan roken, genetische aanleg, veroudering, een al bestaande medische kwetsbaarheid, een hartaanval of een oorzaak van buitenaf.

In zulke gevallen kan het onredelijk zijn om de schade volledig bij de benadeelde te laten, omdat wél vaststaat dat een norm is geschonden die juist bedoeld was om schade te voorkomen. Tegelijk kan het ook onredelijk zijn om de aansprakelijke partij de volledige schade te laten betalen, omdat er een reële kans bestaat dat de schade ook zonder de normschending zou zijn ontstaan. Voor dat soort uitzonderlijke situaties is het leerstuk van proportionele aansprakelijkheid ontwikkeld.

Wie eerst de basis van causaal verband wil lezen, kan beginnen met Wat is causaal verband en waarom is het zo belangrijk bij schadevergoeding? en Hoe bewijs je causaal verband? Die blogs leggen uit waarom schadevergoeding meestal begint bij de vraag of de schade zonder de fout ook zou zijn ontstaan.

Wat betekent proportionele aansprakelijkheid?

Proportionele aansprakelijkheid betekent dat de aansprakelijke partij niet de volledige schade hoeft te vergoeden, maar alleen een deel daarvan. Dat deel wordt bepaald aan de hand van de kans dat de schade door de normschending is veroorzaakt.

Als de rechter bijvoorbeeld oordeelt dat er een kans van 40% bestaat dat de schade door de fout is veroorzaakt, kan de aansprakelijke partij voor 40% van de schade aansprakelijk worden gehouden. De schade wordt dan dus naar verhouding toegerekend.

Het gaat niet om een gewone schatting van schadeposten, maar om een oplossing voor onzekerheid over het causaal verband. De rechter weet niet met voldoende zekerheid of de normschending de schade heeft veroorzaakt, maar kan wel vaststellen dat er een reële kans bestaat dat dit zo is.

Wanneer speelt proportionele aansprakelijkheid?

Proportionele aansprakelijkheid speelt vooral wanneer twee soorten oorzaken tegenover elkaar staan. Aan de ene kant is er een normschending door de aangesproken partij. Aan de andere kant zijn er omstandigheden die voor risico van de benadeelde komen.

Dat kan bijvoorbeeld spelen bij gezondheidsschade. In de zaak Nefalit/Karamus ging het om asbestblootstelling en roken. De vraag was in welke mate de longkanker van de werknemer was veroorzaakt door de asbestblootstelling waarvoor de werkgever aansprakelijk was, en in welke mate door het roken, dat voor risico van de werknemer kwam.

Ook in andere zaken kan deze problematiek spelen. Denk aan een werknemer met klachten waarbij zowel arbeidsomstandigheden als veroudering of aanleg een rol kunnen spelen. Of aan medische aansprakelijkheid, waar discussie bestaat of de schade is veroorzaakt door een medische fout of door het onderliggende ziektebeeld. Lees met betrekking tot medische aansprakelijkheid daarover: Hoe bewijst u dat een medische fout uw schade heeft veroorzaakt? en Beroepsziekte: hof wijst proportionele aansprakelijkheid af. Juist in dat soort dossiers is het causale verband vaak niet zwart-wit.

De achtergrond: Nefalit/Karamus

Het klassieke arrest over proportionele aansprakelijkheid is Nefalit/Karamus. In die zaak stond vast dat de werkgever zijn zorgplicht had geschonden door de werknemer aan asbest bloot te stellen. Tegelijk was er onzekerheid over de oorzaak van de longkanker, omdat de werknemer ook had gerookt.

De Hoge Raad aanvaardde in die zaak dat de schade naar verhouding mocht worden toegerekend. De werkgever hoefde niet de volledige schade te vergoeden, maar wel het deel dat overeenkwam met de kans dat de ziekte door de asbestblootstelling was veroorzaakt.

De gedachte daarachter is evenwichtig. Het zou te hard zijn om de werknemer helemaal met lege handen te laten, terwijl de werkgever een norm had geschonden die juist gezondheidsrisico’s moest voorkomen. Maar het zou ook te ver gaan om de werkgever de volledige schade te laten dragen, terwijl een serieuze kans bestond dat de ziekte door roken was veroorzaakt.

Het RDS-arrest: redelijkheid en billijkheid

De Hoge Raad heeft de proportionaliteitsbenadering later verder uitgewerkt. Uit het RDS-arrest volgt dat het in bepaalde gevallen uit overwegingen van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar kan zijn om de onzekerheid over het causaal verband volledig op de benadeelde af te wentelen.

Tegelijk is het ook onaanvaardbaar om die onzekerheid volledig op de aansprakelijke partij af te wentelen, wanneer er een reële kans bestaat dat de schade is veroorzaakt door omstandigheden die voor risico van de benadeelde komen.

Daarom kan de rechter in evenredigheid met de kans op causaliteit schadevergoeding toekennen. Die kans moet zo nodig worden geschat, vaak mede op basis van deskundigenberichten.

Terughoudende toepassing

Proportionele aansprakelijkheid is geen algemene oplossing voor ieder bewijsprobleem. De Hoge Raad heeft juist benadrukt dat dit leerstuk terughoudend moet worden toegepast. Dat is begrijpelijk. Het leerstuk kan ertoe leiden dat iemand aansprakelijk wordt gehouden voor schade die hij mogelijk niet, of niet in de door de rechter geschatte mate, heeft veroorzaakt.

Daarom moet de rechter voorzichtig zijn. De kans dat de schade door de normschending is veroorzaakt, mag niet zeer klein zijn. Maar die kans mag ook niet zo groot zijn dat gewone volledige aansprakelijkheid voor de hand ligt. Proportionele aansprakelijkheid is juist bedoeld voor de tussencategorie: zaken waarin het causaal verband onzeker blijft, maar waarin zowel volledige afwijzing als volledige toewijzing onredelijk zou zijn.

Wie dit onderscheid wil begrijpen, kan ook verder lezen in Wat is kansschade? Kansschade en proportionele aansprakelijkheid lijken op elkaar, omdat in beide gevallen met kansen wordt gewerkt. Toch zijn het verschillende leerstukken. Bij kansschade gaat het om verlies van een kans op een beter resultaat. Bij proportionele aansprakelijkheid gaat het om onzekerheid of de schade zelf is veroorzaakt door de normschending of door een andere oorzaak.

Wat is het verschil tussen proportionele aansprakelijkheid en kansschade?

Proportionele aansprakelijkheid en kansschade worden in de praktijk vaak door elkaar gehaald. Dat is begrijpelijk, maar juridisch is het onderscheid belangrijk. Bij proportionele aansprakelijkheid is er onzekerheid over de oorzaak van de schade. De schade is er, maar het is onzeker of zij is veroorzaakt door de fout van de aansprakelijke partij of door een oorzaak die voor risico van de benadeelde komt. De schade wordt dan toegerekend naar de kans dat de fout de schade heeft veroorzaakt.

Bij kansschade staat meestal vast dat door een fout een kans verloren is gegaan. De schade bestaat dan niet direct uit de uiteindelijke nadelige uitkomst, maar uit het verlies van een reële kans op een beter resultaat. Denk aan een advocaat die een termijn laat verlopen, waardoor een cliënt de kans verliest om een procedure te winnen, of een arts die te laat verwijst, waardoor een patiënt de kans op een betere behandeling verliest.

Kort gezegd: proportionele aansprakelijkheid gaat over onzekerheid over de oorzaak van de schade. Kansschade gaat over verlies van een kans op een beter resultaat.

Voorbeelden van situaties waarin proportionele aansprakelijkheid kan spelen

Proportionele aansprakelijkheid kan vooral aan de orde komen in letselschadezaken en medische zaken waarin meerdere mogelijke oorzaken bestaan. Voorbeelden zijn:

• een werknemer die is blootgesteld aan gevaarlijke stoffen, terwijl ook roken of aanleg een rol kan spelen;
• een patiënt bij wie onduidelijk is of de schade komt door een medische fout of door de oorspronkelijke aandoening;
• een werknemer met lichamelijke klachten waarbij zowel arbeidsomstandigheden als veroudering of privéfactoren een rol kunnen hebben gespeeld;
• een letselschadezaak waarin een aansprakelijke gebeurtenis samenloopt met een medische kwetsbaarheid of andere risicofactoren.

Dat betekent niet dat proportionele aansprakelijkheid in al die gevallen ook wordt aangenomen. Integendeel: de rechter zal terughoudend toetsen. Er moet een voldoende reële kans zijn dat de normschending de schade heeft veroorzaakt. Als die kans te klein is, wordt de vordering afgewezen. Als die kans juist voldoende sterk is, kan volledige aansprakelijkheid in beeld komen.

Proportionele aansprakelijkheid bij medische aansprakelijkheid

In medische aansprakelijkheidszaken speelt vaak causaliteitsonzekerheid. Een patiënt stelt dat schade is ontstaan door een medische fout, terwijl het ziekenhuis of de arts aanvoert dat dezelfde schade ook door de onderliggende aandoening zou zijn ontstaan.

Niet iedere onzekerheid leidt dan tot proportionele aansprakelijkheid. Eerst moet worden onderzocht of het gewone causaal verband kan worden vastgesteld. Als dat niet lukt, kan soms kansschade of proportionele aansprakelijkheid aan de orde komen. Welke route past, hangt af van de aard van de onzekerheid.

Gaat het om de vraag of de medische fout de schade heeft veroorzaakt, of dat de schade ook door het ziektebeeld zelf kan zijn ontstaan? Dan kan proportionele aansprakelijkheid in beeld komen. Gaat het om de vraag of de patiënt door de fout een betere behandelkans heeft verloren? Dan ligt kansschade meer voor de hand.

Wie hierover verder wil lezen, kan terecht bij Medische fouten en zorgschade, Hoe bewijst u medische aansprakelijkheid? en Hoe bewijst u dat een medische fout uw schade heeft veroorzaakt?

Proportionele aansprakelijkheid bij beroepsziekten

Bij beroepsziekten kan proportionele aansprakelijkheid eveneens een rol spelen. Dat geldt vooral als klachten mogelijk zijn veroorzaakt door arbeidsomstandigheden, maar ook door andere factoren zoals aanleg, veroudering of oorzaken buiten het werk.

De rechter moet dan beoordelen of de kans dat de schade door de normschending is veroorzaakt groot genoeg is om proportionele aansprakelijkheid te rechtvaardigen. Is die kans te klein, dan wordt de vordering afgewezen. Is de kans juist voldoende duidelijk, dan kan volledige aansprakelijkheid mogelijk zijn. Alleen in het tussengebied komt proportionele aansprakelijkheid in beeld.

Dat maakt goede medische en arbeidsdeskundige onderbouwing essentieel. Zonder voldoende aanknopingspunten voor een reële causale bijdrage van de normschending zal een beroep op proportionele aansprakelijkheid niet slagen.

Hoe bepaalt de rechter het percentage?

Als proportionele aansprakelijkheid wordt aangenomen, moet de rechter bepalen welk percentage van de schade voor rekening van de aansprakelijke partij komt. Dat percentage hangt af van de kans dat de schade door de normschending is veroorzaakt.

De rechter kan dat percentage schatten. Vaak zal daarbij deskundigenonderzoek een belangrijke rol spelen. Medische deskundigen kunnen bijvoorbeeld aangeven in welke mate een bepaalde blootstelling, medische fout of andere normschending de kans op schade heeft vergroot of aan de schade heeft bijgedragen.

De rechter moet zijn beslissing motiveren. Daarbij kunnen de aard van de normschending, de strekking van de geschonden norm en de aard van de schade een rol spelen. Een norm die juist strekt tot voorkoming van letselschade of gezondheidsschade kan in die beoordeling zwaar wegen.

Toekomstige schade en looptijd

Bij toekomstige schade moet eerst de volledige schade worden begroot, voordat proportionele toerekening plaatsvindt. Dat is vooral belangrijk bij duurschade, zoals blijvend letsel, verlies van arbeidsvermogen of gezondheidsklachten die zich over langere tijd uitstrekken.

De looptijd van de schade is dan mede bepalend voor de omvang van de totale schade. Bij asbestschade, erfelijke aandoeningen of andere medische situaties kunnen sterftekansen en levensverwachting relevant zijn voor de schadeberekening. Pas daarna kan worden beoordeeld welk percentage van die totale schade aan de aansprakelijke partij wordt toegerekend.

Waarom dit leerstuk belangrijk is

Proportionele aansprakelijkheid is belangrijk omdat het voorkomt dat complexe causaliteitszaken altijd eindigen in alles of niets. Zonder dit leerstuk zou een benadeelde in sommige zaken helemaal geen schadevergoeding krijgen, terwijl wel vaststaat dat een norm is geschonden die juist moest beschermen tegen de schade die is ingetreden.

Tegelijk beschermt het leerstuk de aangesproken partij tegen volledige aansprakelijkheid wanneer niet vaststaat dat zijn fout de volledige schade heeft veroorzaakt. De rechter zoekt dus naar een evenwicht tussen twee onwenselijke uitkomsten: volledige afwijzing en volledige toewijzing.

Juist daarom moet proportionele aansprakelijkheid zorgvuldig worden toegepast. Het is geen eenvoudige escape voor bewijsproblemen, maar een uitzonderlijke correctie bij bijzondere causaliteitsonzekerheid.

Wat betekent dit voor uw zaak?

Als u schade heeft geleden en de wederpartij stelt dat uw klachten of schade ook een andere oorzaak kunnen hebben, is het belangrijk om goed te laten beoordelen welk causaliteitsleerstuk past. Soms moet het gewone causaal verband worden bewezen. Soms is kansschade de juiste benadering. Soms kan proportionele aansprakelijkheid worden onderzocht.

Het verschil is belangrijk. Een verkeerde insteek kan ertoe leiden dat een schadeclaim te zwak wordt gepresenteerd of dat de verkeerde juridische route wordt gekozen.

In letselschadezaken, medische aansprakelijkheid en beroepsziektezaken is het daarom van belang om vanaf het begin goed te kijken naar de normschending, de schade, de mogelijke alternatieve oorzaken en de medische of deskundige onderbouwing.

Waarom Vittoria Law?

Vittoria Law behandelt zaken waarin aansprakelijkheid, schade, causaliteit en bewijs nauw samenhangen. Juist bij proportionele aansprakelijkheid komt alles samen: er is een normschending, er is schade, maar het verband tussen beide is onzeker. Dan is een scherpe juridische analyse nodig.

Het gaat niet alleen om de vraag of schade is geleden, maar ook om de vraag of die schade volledig, gedeeltelijk of juist niet aan de aansprakelijke partij kan worden toegerekend. Dat vraagt om kennis van letselschade, medische causaliteit, bewijs en schadebegroting.

Bespreek uw zaak

Heeft u te maken met letselschade, medische schade of een beroepsziekte waarbij discussie bestaat over de oorzaak van de schade? Of wordt u aangesproken voor schade terwijl ook andere oorzaken een rol kunnen spelen? Vittoria Law kan beoordelen of proportionele aansprakelijkheid, kansschade of een andere causaliteitsbenadering in uw zaak relevant is.