Wat is risicoaansprakelijkheid?

Niet iedere aansprakelijkheid berust op een eigen fout. Het Burgerlijk Wetboek kent ook gevallen waarin iemand aansprakelijk is zonder dat eerst hoeft te worden aangetoond dat hij zelf onzorgvuldig heeft gehandeld. Dat geldt onder meer voor schade die wordt veroorzaakt door een gebrekkige roerende zaak, een gebrekkige opstal of een dier. De wet werkt hier met kwalitatieve aansprakelijkheden, vaak ook aangeduid als risicoaansprakelijkheden. Dat betekent dat het risico van het bestaan van een gebrek of van de eigen energie van een dier in beginsel wordt gelegd bij degene op wie de wet die aansprakelijkheid legt.

Deze regeling is in de praktijk van grote betekenis. Denk aan een instortend dak, een ondeugdelijk hek, een losrakend onderdeel van een machine, een paard dat iemand verwondt of een dier dat onverwacht uitbreekt en schade veroorzaakt. In zulke gevallen is de eerste juridische vraag vaak niet of iemand een fout heeft gemaakt, maar of de wet de aansprakelijkheid rechtstreeks toerekent aan de bezitter of aan een andere, door de wet aangewezen partij.

Voor welke zaken geldt deze regeling?

De regeling ziet op drie hoofdgroepen. In de eerste plaats zijn er de gebrekkige roerende zaken van artikel 6:173 BW. Daarbij gaat het om stoffelijke objecten die niet duurzaam met de grond zijn verenigd. In de tweede plaats zijn er de gebrekkige opstallen van artikel 6:174 BW, dus gebouwen en werken die duurzaam met de grond zijn verenigd. In de derde plaats is er artikel 6:179 BW voor dieren. De wet behandelt dieren niet als gewone zaken, maar kent daarvoor een eigen aansprakelijkheidsregeling, juist omdat dieren beschikken over eigen energie en onberekenbaar gedrag kunnen vertonen.

Hoewel deze regelingen op elkaar lijken, zijn zij niet volledig identiek. Bij roerende zaken en opstallen speelt de vraag of sprake is van een gebrek, dus of de zaak of opstal niet voldoet aan de eisen die men daaraan in de gegeven omstandigheden uit veiligheidsoogpunt mag stellen. Bij dieren is het uitgangspunt anders geformuleerd. Daar staat centraal dat de bezitter aansprakelijk is voor de schade die door de eigen energie van het dier wordt toegebracht, behoudens de begrenzing van de tenzij-clausule.

Wie is in beginsel aansprakelijk?

De hoofdregel is dat de aansprakelijkheid in beginsel op de bezitter rust. Dat is bewust zo geregeld. De bezitter is doorgaans een gemakkelijk te identificeren persoon en bovendien de partij die zich in veel gevallen tegen dit risico kan verzekeren. Voor de benadeelde is dat praktisch: hij hoeft niet eerst een complexe schulddiscussie te voeren, maar kan zich richten tot degene die volgens de wet het risico draagt.

Toch eindigt de analyse daar niet. Juist bij gebrekkige zaken, opstallen en dieren bestaan belangrijke uitzonderingen op die hoofdregel. De belangrijkste daarvan is artikel 6:181 BW. Als een zaak, opstal of dier wordt gebruikt in de uitoefening van een bedrijf, kan de kwalitatieve aansprakelijkheid verschuiven van de bezitter naar degene die het bedrijf uitoefent. Dat maakt het systeem in de praktijk veel minder eenvoudig dan het op het eerste gezicht lijkt.

Wat is het verschil met gewone onrechtmatige daad?

Veel slachtoffers en veel aansprakelijk gestelden denken nog steeds primair in termen van fout en schuld. Bij deze kwalitatieve aansprakelijkheden ligt dat anders. De wetgever heeft juist willen voorkomen dat een benadeelde steeds moet bewijzen dat iemand concreet onzorgvuldig heeft gehandeld. Bij risicoaansprakelijkheid wordt geabstraheerd van onrechtmatigheid en schuld, maar dat betekent niet dat sprake is van een absolute garantienorm. De aansprakelijkheid kent nog steeds grenzen. Juist daarom spelen in de rechtspraak en literatuur vragen als gebrekkigheid, gevaar, veiligheidsnormen, zorgvuldigheidsnormen, het verband met bedrijfsuitoefening en de tenzij-clausule een grote rol.

Daarmee ontstaat een gemengd beeld. Enerzijds is geen klassiek schuldbeginsel vereist. Anderzijds wordt de aansprakelijkheid niet onbeperkt aangenomen. Vooral bij opstallen en roerende zaken is in de rechtspraak duidelijk geworden dat de vraag of sprake is van een gebrek mede wordt begrensd door factoren die ook aan gevaarzetting en zorgvuldigheid raken.

Wanneer verschuift aansprakelijkheid naar de bedrijfsmatig gebruiker?

Artikel 6:181 BW is voor de praktijk een sleutelbepaling. Wordt een zaak, opstal of dier gebruikt in de uitoefening van een bedrijf, dan komt de aansprakelijkheid in veel gevallen te rusten op de bedrijfsmatig gebruiker. De gedachte daarachter is dat degene die het object binnen zijn onderneming inzet, daarover ook feitelijk zeggenschap heeft, het risico bedrijfseconomisch kan dragen en zich daartegen kan verzekeren.

In de rechtspraak heeft deze bepaling een ruim bereik gekregen. Tegelijk is ook duidelijk dat niet ieder bedrijfsmatig gebruik automatisch tot verschuiving van aansprakelijkheid leidt. Met name bij opstallen is van belang of tussen het bestaan of ontstaan van het gebrek en de bedrijfsuitoefening voldoende verband bestaat. Bestaat dat verband niet, dan blijft de aansprakelijkheid bij de bezitter rusten.

Waarom is dit onderscheid in de praktijk zo belangrijk?

Voor slachtoffers is het van belang te weten wie zij moeten aanspreken. Voor bezitters, verhuurders, ondernemers en gebruikers is het van belang te weten of het risico bij hen rust of juist verschuift. In procedures wordt daarom vaak niet alleen gediscussieerd over het gebrek of het gevaar, maar ook over de vraag of de zaak, opstal of het dier bedrijfsmatig werd gebruikt, wie daarover zeggenschap had en of sprake is van samenloop met onrechtmatige daad.



Wie wil beoordelen of sprake is van aansprakelijkheid voor een gebrekkige zaak, opstal of dier, moet eerst begrijpen hoe deze risicoaansprakelijkheden zijn opgebouwd. Daarna komt de vraag aan de orde wanneer de aansprakelijkheid verschuift naar de bedrijfsmatig gebruiker, wanneer een zaak of opstal juridisch als gebrekkig geldt en hoe de regeling voor dieren daarvan afwijkt.

Neem contact op

Heeft u schade geleden door een gebrekkige zaak, opstal of dier, of wordt u daarvoor juist aansprakelijk gesteld? Vittoria Law kan beoordelen op wie de aansprakelijkheid in uw situatie juridisch rust en hoe uw positie het best wordt ingestoken.