Kan niets doen ook onrechtmatig zijn? Over nalaten en aansprakelijkheid
Kan niets doen ook onrechtmatig zijn?
Een veelvoorkomend misverstand is dat alleen actief handelen een onrechtmatige daad kan opleveren. Dat is niet juist. Ook nalaten kan tot aansprakelijkheid leiden. Het recht erkent dat het soms juist het niet-optreden is dat schade veroorzaakt of laat voortbestaan. Toch is de juridische toets bij nalaten scherper dan bij actief handelen.
Kan nalaten een onrechtmatige daad zijn?
Ja, onder het begrip “daad” in art. 6:162 BW valt niet alleen een doen, maar ook een nalaten. Dat betekent echter niet dat ieder passief gedrag juridisch onrechtmatig is. Beslissend is of op de betrokkene in de gegeven omstandigheden een verplichting rustte om wél te handelen. Zonder zo’n normatieve basis blijft het enkele niet-optreden in beginsel juridisch neutraal.
Wanneer bestaat een plicht om te handelen?
Een plicht om te handelen kan voortvloeien uit een wettelijke norm, uit een bijzondere rechtsverhouding, uit een toezichts- of zorgplicht, uit een eerdere gedraging of uit algemene maatschappelijke zorgvuldigheid. De juridische analyse spitst zich dan toe op de vraag waarom juist deze persoon gehouden was in te grijpen, te waarschuwen, toezicht te houden of een gevaarlijke toestand te beëindigen. Dat maakt zaken over nalaten vaak sterk feitelijk en contextafhankelijk.
Voor de algemene grondslagen van onrechtmatigheid leest u ook ons artikel over wanneer iets onrechtmatig is volgens art. 6:162 BW.
Waarom is niet ieder passief gedrag onrechtmatig?
Het recht verlangt terughoudendheid, omdat anders ieder gemis aan hulpvaardigheid of initiatief tot aansprakelijkheid zou kunnen leiden. De enkele constatering dat iemand had kunnen ingrijpen, is onvoldoende. Er moet ook juridisch kunnen worden verantwoord dat men dat van hem mocht verlangen. Juist daarom vormen zaken over nalaten vaak een combinatie van feitelijke macht, voorzienbaarheid van schade en normatieve verantwoordelijkheid.
Welke vragen zijn in de praktijk beslissend?
De praktijkvragen zijn vaak concreet. Wist de betrokkene of moest hij weten dat schade dreigde? Had hij feitelijk de mogelijkheid om in te grijpen? Bestond er een bijzondere positie van toezicht of verantwoordelijkheid? Was het gevaar door zijn eigen eerdere handelen mede ontstaan? En zou optreden de schade kunnen hebben voorkomen? Dit zijn de vragen die uiteindelijk richting geven aan het oordeel of nalaten juridisch onrechtmatig was.
Wanneer nalaten samenhangt met het laten voortbestaan van een overlastsituatie, leest u ook ons artikel over onrechtmatige hinder, overlast en burenruzies.
Wanneer speelt nalaten een rol bij letselschade en aansprakelijkheid?
Nalaten speelt een grote rol in letselschadezaken, medische dossiers, werkgeverszaken, toezichtskwesties en burengeschillen. Het verwijt is dan niet dat iemand actief schade heeft toegebracht, maar dat hij niet heeft gedaan wat onder de omstandigheden van hem mocht worden verwacht. Juist daarom moet in zulke zaken nauwkeurig worden uitgewerkt welke verplichting bestond en hoe de schade daarmee samenhangt.
Voor de verdere vereisten van schadevergoeding leest u ook ons artikel over toerekening, causaliteit en schadevergoeding.
Meent u dat iemand aansprakelijk is omdat hij niet heeft gewaarschuwd, niet heeft ingegrepen of geen toezicht heeft gehouden? Vittoria Law beoordeelt uw juridische positie.
