Wanneer is er sprake van ongelukkige samenloop van omstandigheden?

Niet iedere schade leidt tot aansprakelijkheid. Dat is voor veel mensen lastig te begrijpen. Iemand loopt letsel op, er ontstaat schade en toch volgt geen schadevergoeding. In het aansprakelijkheidsrecht komt dat geregeld doordat de gebeurtenis juridisch wordt gezien als een ongelukkige samenloop van omstandigheden. Daarmee wordt bedoeld dat weliswaar schade is ontstaan, maar dat die schade niet het gevolg is van gedrag dat als juridisch onrechtmatig kan worden aangemerkt. Volgens vaste rechtspraak is van aansprakelijkheid uit onrechtmatige daad geen sprake wanneer het letsel het gevolg is van een min of meer toevallige ongelukkige samenloop van omstandigheden.

Dat uitgangspunt past binnen het Nederlandse aansprakelijkheidsrecht. De enkele omstandigheid dat een ongeval heeft plaatsgevonden, betekent nog niet dat iemand anders zijn zorgplicht heeft geschonden of onrechtmatig heeft gehandeld. Een zekere mate van pech, onvoorzichtigheid en alledaags risico hoort nu eenmaal bij het maatschappelijk verkeer. Niet ieder ongeluk kan daarom op een ander worden afgewenteld.

Wat wordt bedoeld met een ongelukkige samenloop van omstandigheden?

Met een ongelukkige samenloop van omstandigheden wordt meestal gedoeld op een situatie waarin schade ontstaat door een ongelukkige combinatie van factoren, zonder dat de gedraging van de ander juridisch de grens naar aansprakelijkheid overschrijdt. Het gaat dan vaak om betrekkelijk gewone menselijke handelingen in alledaagse, informele of sportieve situaties, waarbij achteraf bezien iets misgaat, maar waarbij niet gezegd kan worden dat degene die handelde onrechtmatig heeft gehandeld.

De enkele omstandigheid dat iemand letsel oploopt, is dus niet voldoende. Voor aansprakelijkheid is ook vereist dat het letsel of de schade juridisch aan het handelen van een ander kan worden toegerekend. Over dat verband leest u meer in onze blog over causaal verband.

Waarom leidt niet iedere schade tot aansprakelijkheid?

Het aansprakelijkheidsrecht is geen algemene pechverzekering. Het recht aanvaardt dat in het dagelijks leven ongelukken kunnen gebeuren zonder dat iemand daarvoor juridisch verantwoordelijk is. Dat geldt niet alleen in de privésfeer, maar ook op het werk, in sport- en spelsituaties en in andere contexten waarin mensen zich bewegen, reageren, uitglijden, botsen of elkaar onbedoeld raken.

In de ambtelijke context oordeelde de Centrale Raad van Beroep bijvoorbeeld dat een politieambtenaar die uitgleed in een plas koffie bij een kopieerapparaat het slachtoffer was geworden van een ongelukkige samenloop van omstandigheden. Het enkele feit dat geen waarschuwingen waren gegeven en niet voortdurend werd geïnspecteerd, betekende nog niet dat de zorgplicht was geschonden. Ook in een andere zaak, waarin een ambtenaar knieletsel opliep doordat een hek onverwacht terugsloeg tijdens een alarmmelding, werd geoordeeld dat sprake was van een ongelukkige samenloop van omstandigheden, mede omdat het handelen bij alarmmeldingen regelmatig werd geoefend.

In welke situaties komt dit vaak voor?

De literatuur laat zien dat dit leerstuk vooral vaak opkomt in sport- en spelsituaties en in andere informele dagelijkse situaties. In sport en spel geldt dat niet ieder letsel automatisch leidt tot aansprakelijkheid. Als twee voetballers bijvoorbeeld tegelijk omhoog springen om een bal te koppen en daarbij met de hoofden tegen elkaar komen, zal van aansprakelijkheid niet snel sprake zijn. Het letsel is dan in juridische zin eerder een ongelukkig toeval dan het gevolg van onrechtmatig handelen.

Ook buiten sport en spel komt deze lijn terug. Een voorbeeld is een meisje dat in een zwembad letsel opliep doordat een jongen direct na haar van de glijbaan afging en in haar nek terechtkwam, een kind dat in een Ikea-ballenbak letsel opliep door een speelse duw, een bezoeker die in een escaperoom zijn hoofd stootte en een situatie waarin een teruggegooide tennisbal in het gezicht van een hondenbezitter terechtkwam. In al deze gevallen speelde de gedachte dat het letsel was ontstaan door een tragische of ongelukkige samenloop van omstandigheden, zonder dat daarmee automatisch aan de eisen voor aansprakelijkheid was voldaan.

Waarom dit verweer bij een arbeidsongeval zelden opgaat

Op de werkvloer ligt dit wezenlijk anders. Waar bij een onrechtmatige daad de benadeelde moet aantonen dat de ander onzorgvuldig heeft gehandeld, keert artikel 7:658 BW die verhouding grotendeels om. De werknemer hoeft slechts te stellen en, bij betwisting, aannemelijk te maken dat hij schade heeft geleden in de uitoefening van zijn werkzaamheden. Staat dat vast, dan is het aan de werkgever om te bewijzen dat hij aan zijn zorgplicht heeft voldaan. Lukt dat niet, dan is hij aansprakelijk, ook als de toedracht op het eerste gezicht op ongelukkig toeval lijkt.

Het verweer dat sprake was van een ongelukkige samenloop van omstandigheden brengt een werkgever daarom zelden verder. Alleen wanneer hij bewijst dat de schade in belangrijke mate het gevolg is van opzet of bewuste roekeloosheid van de werknemer, blijft aansprakelijkheid achterwege, en met die uitzondering is de rechtspraak al jarenlang uiterst terughoudend. Een werknemer die op het werk van een trap of ladder valt, hoeft zich dus niet neer te leggen bij de mededeling dat het nu eenmaal pech was. Meer over dat kader leest u op onze pagina over werkgeversaansprakelijkheid.

De uitspraken van de Centrale Raad van Beroep die hierboven aan de orde kwamen, zijn in dat licht met terughoudendheid te lezen. Zij zijn gewezen binnen het ambtenarenrecht, waarin een eigen normenkader geldt. Zij zeggen daarom weinig over de uitkomst van een civiele vordering van een werknemer tegen zijn werkgever.

Wanneer is het geen ongelukkige samenloop meer?

Dat een zaak zich in de sfeer van pech of toeval afspeelt, betekent niet dat aansprakelijkheid altijd ontbreekt. De grens wordt overschreden wanneer het gedrag van de ander, gelet op alle omstandigheden, wel als juridisch onzorgvuldig of onrechtmatig moet worden beschouwd. Dan is niet langer sprake van louter alledaagse pech, maar van gedrag dat een ander niet hoefde te dulden.

De feitelijke context kan dan doorslaggevend zijn. Zo is er bijvoorbeeld ook een zwembadzaak waarin de rechter juist wél tot aansprakelijkheid kwam in een situatie die op het eerste gezicht leek op een andere zaak waarin geen aansprakelijkheid was aangenomen. De feitelijke toedracht, en in het bijzonder de vraag of het aanwezige knipperlicht op groen of rood stond, bleek daar beslissend. Dat laat zien dat het uiteindelijk steeds aankomt op een nauwkeurige beoordeling van de omstandigheden van het geval.

Wat is het verschil met gevaarzetting?

Een ongelukkige samenloop van omstandigheden wordt vaak aangevoerd in zaken waarin achteraf de vraag rijst of iemand een ontoelaatbaar risico heeft genomen. Niet elk risico is echter onrechtmatig. Het dagelijks leven brengt een zekere mate van gevaar en onvoorspelbaarheid mee. Pas wanneer iemand méér risico in het leven roept dan onder de omstandigheden aanvaardbaar is, kan sprake zijn van gevaarzetting die wel tot aansprakelijkheid leidt. Bij die beoordeling geven de kelderluikfactoren de doorslag: de kans op een ongeval, de aard en ernst van de mogelijke schade en de bezwaarlijkheid van voorzorgsmaatregelen.

Juist daarom is het belangrijk om niet te snel te redeneren vanuit de ernst van het letsel. Ernstige schade kan ook ontstaan zonder aansprakelijkheid. Andersom kan relatief beperkt letsel wel degelijk voortvloeien uit juridisch onaanvaardbaar gedrag. Niet de ernst van de uitkomst is dus beslissend, maar de aard van het gedrag en de omstandigheden waarin dat gedrag plaatsvond.

Waarom is dit verweer zo belangrijk?

In de praktijk is het verweer dat sprake is van een ongelukkige samenloop van omstandigheden vaak krachtig, juist omdat het de zaak terugbrengt naar de kernvraag of er überhaupt een juridisch verwijtbaar handelen was. Voor verzekeraars en aansprakelijk gestelden is het een manier om duidelijk te maken dat niet iedere nare gebeurtenis een schadeplicht schept. Voor benadeelden is het tegelijk een belangrijk waarschuwingspunt: wie schade wil verhalen, moet meer doen dan alleen aantonen dat een ongeluk is gebeurd.

Dat maakt feitelijke onderbouwing essentieel. De precieze toedracht, de setting, eventuele waarschuwingen, toezicht, de aard van de handeling en de voorzienbaarheid van het risico zijn allemaal van belang. Een zaak kan dus niet worden beoordeeld op basis van het letsel alleen. Er moet scherp worden gekeken naar wat er precies is gebeurd en waarom dat handelen wel of niet juridisch verwijtbaar was.

Conclusie

Van een ongelukkige samenloop van omstandigheden is sprake wanneer schade of letsel ontstaat door een min of meer toevallige combinatie van factoren, zonder dat het gedrag van de ander juridisch onrechtmatig is. Volgens vaste rechtspraak ontbreekt in zulke gevallen aansprakelijkheid uit onrechtmatige daad. Dat geldt niet alleen in sport- en spelsituaties, maar ook in allerlei alledaagse contexten waarin pech, toeval en gewone risico’s een rol spelen. De enkele omstandigheid dat een ongeval heeft plaatsgevonden, betekent dus nog niet dat iemand anders aansprakelijk is.

Veelgestelde vragen

Wie moet bewijzen dat er géén sprake was van toeval?

Bij een vordering uit onrechtmatige daad ligt die last bij de benadeelde: die moet stellen en zo nodig bewijzen dat de ander onzorgvuldig heeft gehandeld. Bij een arbeidsongeval is dat vrijwel omgekeerd, omdat artikel 7:658 BW de werkgever laat bewijzen dat hij aan zijn zorgplicht heeft voldaan.

Betekent ernstig letsel dat er wel iemand aansprakelijk moet zijn?

Nee. De ernst van het letsel zegt niets over de vraag of het gedrag dat eraan voorafging juridisch onaanvaardbaar was. Ernstige schade kan ontstaan zonder aansprakelijkheid, en beperkt letsel kan wel degelijk voortkomen uit onrechtmatig handelen.

Geldt dit ook bij sport en spel?

Juist daar. In sport- en spelsituaties aanvaarden deelnemers over en weer een verhoogd risico, en gedragingen die daarbuiten onzorgvuldig zouden zijn, leveren binnen het spel niet snel aansprakelijkheid op. De grens ligt bij gedrag dat ook binnen de context van het spel niet meer te verwachten viel.

De verzekeraar beroept zich hierop. Wat kan ik doen?

Vraag om een onderbouwing van de toedracht. Dit verweer valt of staat bij de feiten: wat er precies gebeurde, welke waarschuwingen er waren, welk toezicht er was en hoe voorzienbaar het risico was. Een enkele verwijzing naar “pech” is geen standpunt maar een conclusie.

Letsel opgelopen?

Heeft u letsel opgelopen, maar stelt de wederpartij of verzekeraar dat sprake is van een ongelukkige samenloop van omstandigheden? Vittoria Law beoordeelt of werkelijk sprake is van alledaagse pech, of dat de grens naar aansprakelijkheid wel degelijk is overschreden.

Neem CONTACT op.